Superheld of vleermuisgek? Handelt Batman moreel juist?

Een van de bekendste superhelden uit de popcultuur is Batman, de zwartgeklede, nukkige held siert al jaren onze stripboeken, bioscopen en televisieschermen. Batman staat bekend als een moreel rechtschapen persoon, hij doodt niet, gebruikt geen geweren en redt zelfs gespuis als het nodig is. Maar is Batman wel zo rechtvaardig als hij zich voordoet? Mijns inziens handelt Batman moreel onjuist, en dit essay zal jullie vertellen waarom.

Door Richard L. Nobbe

In de eerste plaats moeten we weten wie Batman is, hierom zal er eerst gekeken worden naar wie hij is, wie is de man achter het vleermuismasker; wat motiveert hem, wat zijn zijn eigen regels en waarom heeft hij die regels? Als dit gedaan is, zal ik Batman een morele spiegel voorhouden, zodat ik duidelijk kan maken dat wat Batman doet, eigenlijk echt niet kan en dat deze founding father van de Justice League eigenlijk achter slot en grendel zou moeten. 

De man achter het masker

Om duidelijk te weten of Batman rechtvaardig handelt, moeten we eerst kijken wie Batman is. Batman is een superheld, gekleed in een zwart kostuum, waardoor het met een beetje fantasie lijkt alsof hij een vleermuis is. Hij is jarenlang getraind door de beste martial arts-experts en gebruikt het aanzienlijke fortuin van zijn alter-ego om handige gadgets te kunnen financieren. Er zijn een aantal mensen geweest die het masker van Batman gedragen hebben, maar veruit de bekendste en meest relevante is Bruce Wayne, een karakter dat meer dan 75 jaar aan karakterontwikkeling achter de kiezen heeft. De eerste verschijning van Batman was namelijk in Detective Comics #1, deze komt uit in 1936. Een aantal kernelementen zijn door de vele jaren heen altijd gelijk gebleven, hoe vaak zijn origine ook opnieuw verteld is, zowel op het witte doek als tussen de fragiele kaften van een vergeeld stripboek. In dit essay buig ik me dus over de ideale Batman en interpretaties ontstaan uit gekke plotgaten uit de eerdere strips, videogames en films zal ik daarom opzij schuiven.

Bruce Wayne is de zoon van Thomas en Martha Wayne, een invloedrijk koppel in de stad Gotham. Op een nacht, als Bruce en zijn ouders naar de opera/film (afhankelijk van de bron) gaan, worden de ouders van Bruce Wayne tijdens een roofmoord doodgeschoten. Bruce Wayne, een nu ernstig getraumatiseerd kind, wordt afgeschermd van de buitenwereld opgevoed door zijn butler Alfred Pennyworth. Uit deze traumatische ervaring en gesloten opvoeding ontstaat een enorm rechtvaardigheidsgevoel, aangezien hij de stad langzaam ziet zinken in haar eigen wanhoop, want de politie binnen Gotham is intens corrupt, maar Bruce – numeriek identiek aan Batman – vindt dat het gespuis alsnog aangepakt moet worden. Als de politie het niet doet, dan doet hij het zelf wel, hij neemt het recht in eigen handen. Volgens de psychologe Robin Rosenberg, die een analyse van Batman heeft verwerkt tot een boek, is ‘‘Batman de poster-boy voor posttraumatische groei, waarin een individu sterkere overtuigingen en doelen ontwikkelt door middel van een trauma’’. (Rosenberg, 2012)

Deze overtuigingen van Batman zijn bepalend voor zijn karakter en zijn morele filosofie, en bepalen dus mede hoe rechtvaardig hij handelt. De overtuigingen manifesteren zich het beste in een definitieve karakteristiek; een regel waar Batman zich aan houdt: hij doodt geen mensen. In het verlengde van deze regel ligt Batmans aversie tegen vuurwapens. Deze regels zijn respectievelijk de No Kill-rule en de No Gun-rule, zoals we ze nu voor het gemak aan zullen duiden en zoals ze ook in vele strips genoemd worden. Deze No Kill-rule gaat tot zover dat Batman zelfs de grootste crimineel van Gotham, de clowneske psychopaat met de naam Joker, beter bekend als de Clown-prince of Crime, nog nooit heeft vermoord, ondanks de schade die deze heeft aangericht.

The Good, the Bat and the Utilitarianist

Uit de eerdergenoemde No Kill-rule ontstaat ook het grootste probleem voor Batmans idee van rechtvaardigheid, namelijk het idee dat het niet vermoorden van de schurken de meest rechtvaardige handeling is. Het maakt niet uit hoeveel schade de lange lijst aan schurken aanbrengt in Gotham, Bruce weigert ze te vermoorden. De Joker heeft bijvoorbeeld een basisschool opgeblazen met de intentie om de families van rivalen te vermoorden, Two-Face heeft meerdere mensen gedood en Lex Luthor heeft ooit veertig taarten gestolen. De vraag die na deze wandaden overblijft, is de vraag of het wel rechtvaardig is tegenover de inwoners van Gotham om deze criminelen te laten leven, want er kan sowieso gesteld worden dat het handelen van deze schurken de hoeveelheid geluk voor de grootste hoeveelheid mensen drastisch vermindert.

De grootste hoeveelheid geluk voor de grootste hoeveelheid mensen is het basisprincipe van het utilitarisme, een normatieve theorie die een vorm is van het consequentialisme. Volgens het utilitarisme is een morele handeling juist, als het resultaat van deze handeling de grootste hoeveelheid geluk voor het grootste aantal mensen oplevert, waarbij geluk een afwezigheid van pijn is.

Nu is het wel zo dat Batman (vaak) de schurken overlaat aan het juridisch systeem, wat de hoeveelheid geluksvermindering voor de schurken ook beperkt houdt, maar de schurken ontsnappen – omdat het plot dat eist – vaak uit hun getekende gevangenis, keer op keer op keer. Na hoeveel ontsnappingen beseft Batman zich dat deze schurken niet te rehabiliteren zijn en dat de beste gevangenis voor hen tussen zes plankjes en onder twee meter potgrond is? Tot nu toe is dat antwoord: nooit.

Batman is utilitaristisch zeer onverantwoord bezig, want ondanks dat het doden van de schurken een daling in het geluk voor de betreffende schurk betekent, weegt dit op geen enkele manier op tegen het geluk dat gecreëerd wordt als de stad niet continu belaagd wordt door kleurrijke schurken met de meest bizarre modi operandi. Daarnaast is het zo dat als het gespuis weet dat er een man in een vleermuispak het gespuis van de stad omlegt in plaats van dat hij ze laat schrikken, dat de angst voor hem ook enorm toe zal nemen, wat de kans op criminaliteit ook weer vermindert. John Stuart Mill – een van de grondleggers van het utilitarisme – verwijst ook nog naar een positieve functie van het utilitarisme ten opzichte van de doodstraf, waar een dodelijke Batman best wel wat van wegheeft. In zijn Speech in Favour of Capital Punishment zegt Mill:

‘‘…in our horror of inflicting death, we endeavour to devise some punishment for the living criminal which shall act on the human mind with a deterrent force at all comparable to that of death, we are driven to inflictions less severe indeed in appearance, and therefore less efficacious, but far more cruel in reality.’’ 

Met andere woorden, de dreiging en uitvoering van een doodstraf redt niet alleen meer levens dan dat zij kost, zij levert ook een sociale institutie op waarin mensen niet bang zijn om vermoord te worden.

Er is echter een groot probleem bij deze vergelijking: bij de doodstraf gaat het om een overheidsinstituut dat naar een rechtszaak besluit om iemand vakkundig om te leggen. Bij Batman gaat het om een man zonder wettelijke autoriteit die deze handeling zou uitvoeren, Batman is in essentie namelijk niet meer dan een burgerwachter met een dikke bankrekening. Echter, zoals blijkt uit een artikel van Nandini Sundar, professor sociologie aan de universiteit van New Delhi, ontstaat vigilantisme pas als een overheidsorgaan faalt in het brengen van gerechtigheid (Sundar, 2016), iets wat met het corrupte overheidsapparaat in Gotham zeker het geval is. Zou Batman dan – met deze definitie van vigilantisme – wel rechtvaardig zijn?

De Bat-sluier

Volgens de twintigste-eeuwse politieke filosoof John Rawls is een rechtvaardig persoon iemand die is toegewijd aan het idee dat morele verplichtingen gelijk zijn voor iedereen. Rawls stelt in zijn deontologische visie het idee van rechtvaardigheid (Justice) gelijk aan het idee van eerlijkheid (Fairness). In deze visie stapt elk persoon achter een zogenaamde sluier van onwetendheid zodra het om beslissingen omtrent rechtvaardigheid gaat. Achter deze sluier zijn mensen totaal onwetend over hun eigen positie. Ze weten dus niet of ze zwak of sterk zijn, rijk of arm, jong of oud et cetera. Het individu wordt daardoor blind voor deze posities. De enige manier waarop iemand dan nog rationeel verder zou kunnen beredeneren, is door een systeem te creëren dat iedereen een gelijke kans geeft. Dus als Batman ziet dat zowel een damsel in distress als de Joker in levensgevaar zijn, is hij volgens zijn No Kill-rule moreel verplicht om ze beide te redden. Eigenlijk is het dus zo dat als de miljardair, playboy en filantroop Bruce Wayne het masker van Batman opzet, hij achter de sluier van onwetendheid stapt. Deze toewijding aan dit morele principe maakt dat Batman meer is dan de eerdergenoemde eigenrechter. Want waar een eigenrechter handelt uit eigenbelang, handelt Batman vanachter zijn sluier van onwetendheid, voor het gelijkwaardige belang van alle mensen en de stad Gotham, of ze nou een gekke clown zijn of niet.

Helaas is Gotham zo intens corrupt en diep verpest dat de gewone wetshandhaving geen grip meer kan hebben op de situatie, waardoor Batman de enige is die buiten het systeem en achter de sluier van onwetendheid stapt om zo eigenhandig het concept van rechtvaardigheid in Gotham hoog te houden. Ondanks dat is Batman wel een symbool van orde door middel van dwang, een noodzakelijk kwaad om het nare van de mens – de schurkengalerij van Batman – buiten het corrupte systeem om te kunnen temmen. Desalniettemin valt er nog genoeg op te merken aan het beleid van Batman, hij gebruikt namelijk niet zijn bedrijf en zijn beschikbare fondsen om de stad minder corrupt te maken en op een contactpersoon binnen het politieapparaat van Gotham – de GCPD – na, is zijn verhouding met de GCPD bizar instabiel, in zoverre dat er al meerdere malen taskforces zijn opgericht om Batman op te pakken. Nu is het ook zo dat de GCPD door en door corrupt is, maar Bruce Wayne zou met zijn sociale en financiële als invloedrijke miljardair hier wat aan kunnen doen. Dit weigert hij echter en in plaats daarvan mept hij – uit zelfbescherming – hier en daar wat agenten van de GCPD tegen de vlakte. Daarnaast, gezien Batman niet van het dodelijke geweld is, maar met zijn agressie een angstgegner wil worden voor de criminele, corrupte onderbuik, kunnen deze agenten meteen voor lange tijd de ziektewet in.

Uiteindelijk is het dus zo dat om bovengenoemde redenen de handelingen van Batman niet te rechtvaardigen vallen als je ze vergelijkt met de passiviteit die zijn alter-ego Bruce Wayne vertoont. De problemen van het verpeste Gotham en de corrupte GCPD kunnen namelijk alleen opgelost worden op een niveau waarbij een gewelddadige man in een vleermuispak niet gemoeid is. Batman heeft misschien goede intenties, maar hij handelt zeker niet rechtvaardig. Misschien is hij zelfs een beetje batshit crazy.

Bibliografie

Rosenberg, R. S. (2012). What’s the matter with Batman? Oxford: Oxford University Press.

Sundar, N. (2016, January 21). Vigilantism, Culpability and Moral Dilemma’s. Opgehaald van University of Berkely: http://burawoy.berkeley.edu/Public%20Sociology,%20Live/Sundar/Vigilantism,%20Culpability%20&%20Moral%20Dilemmas.pdf

 

Facebooktwittertumblrmail

Richard is dichter, leest te veel stripboeken, kijkt veel te veel series en moest huilen aan het einde van de nieuwe Star Wars.