Rape: asking for it Over een onterechte verschuiving van morele verantwoordelijkheid

In de straat waar ik woon worden veel fietsen gestolen. Je moet twee sloten hebben, anders ben je, je fiets kwijt. Ik had maar één slot en de rest laat zich raden. De dief heeft bewust mijn fiets weggepakt, terwijl ik het daar niet mee eens was. De dief heeft morele verantwoordelijkheid voor zijn misdaad en het is logisch dat hij de schuld krijgt, en ik als slachtoffer niet… toch?

Door Lonneke Oostland

Een moordenaar krijgt een gevangenisstraf en iemand die geen parkeerkaartje koopt krijgt een boete. Hartstikke logisch, toch? Waar wij er dagelijks van uitgaan dat wetsovertreders gestraft worden, lijkt dit echter vaak niet op te gaan voor de verkrachter. Hoewel je zou denken dat de daders gestraft horen te worden, komen de daders er vaak mee weg omdat de verantwoordelijkheid deels of zelfs helemaal bij het slachtoffer wordt gelegd. Met name in de Verenigde Staten worden slachtoffers van verkrachting vaak verweten dat ze niet meer gedaan hebben om hun verkrachting te voorkomen. “Dan had je maar geen alcohol moeten drinken”, “dan had je maar geen kort rokje moeten dragen”, “dan had je maar terug moeten vechten”, zijn beschuldigingen die slachtoffers maar al te vaak te horen krijgen. Dit fenomeen wordt ook wel victim blaming genoemd. Het slachtoffer krijgt de schuld. Er worden allerlei preventiemiddelen uitgevonden zodat mensen kunnen voorkomen dat ze verkracht worden. Zo is er bijvoorbeeld nagellak ontwikkeld dat van kleur verandert wanneer het een drug zoals GHB in een drankje detecteert. Maar dragen dit soort uitvindingen wel een goede boodschap met zich mee? Geven we door uitvindingen als ‘drugsnagellak’ niet toe aan een onterechte verschuiving van verantwoordelijkheid van dader naar slachtoffer? 

Drugsnagellak

Ten eerste is het goed om te kijken naar enkele specifieke preventiemiddelen die uitgevonden zijn tegen verkrachting. Wat is die ‘drugsnagelijk’ precies? Een tactiek die veel seksueel misbruikers toepassen is het stoppen van drugs in het drankje. De drugs die gebruikt worden zijn de zogenaamde date rape drugs, zoals GHB. Het zijn drugs om verkrachting te vergemakkelijken en om de daders te helpen er makkelijk mee weg te komen. Je wordt namelijk slap, verward, kan flauwvallen, en het kan leiden tot geheugenverlies. Je bent dan niet meer in staat om seksuele handelingen te weigeren of jezelf te verdedigen. De drugsnagellak, die is ontwikkeld door vier studenten van de North Carolina University, kan helpen voorkomen dat mensen in deze val trappen. Je steekt je vinger in je drankje (bàh) en wanneer de nagellak van kleur verandert weet je dat er iets in is gestopt. Dan weet je dat je het drankje niet moet drinken en is de kans dat je verkracht of aangerand wordt beduidend kleiner. Dit is op zich effectief en ikzelf zou er, met mijn subtiele heftige gevoel voor angst, erg blij mee zijn. Hoewel deze uitvinding vast met de beste bedoelingen gedaan is, hangt er een probleem aan. Het maakt het namelijk makkelijker om mensen de schuld te geven wanneer zij verkracht zijn. Want wanneer zij na drogering verkracht zijn en die nagellak niet droegen, hebben zij niet alles gedaan om te voorkomen dat ze verkracht zouden worden, en worden ze verantwoordelijk gehouden voor hun verkrachting. “Dan had je maar die drugsnagellak op moeten hebben, want dan zou je door hebben gehad dat iemand je probeert te drogeren, en zou je nooit verkracht zijn geweest.” Terwijl het zou moeten zijn: “De dader zat ongelooflijk fout toen hij een drug in je drankje stopte en je vervolgens verkrachtte, wij gaan er meteen achteraan.” Er is dus een nieuwe manier om slachtoffers de schuld te geven van datgene waar ze slachtoffer van zijn. Oftewel, dergelijke preventiemiddelen kunnen leiden tot victim blaming.

Victim Blaming

Een voorbeeld dat de schadelijke werking van victim blaming duidelijk illustreert, is het verhaal van Kevin Kantor. In 2015 deed hij mee aan het College Unions Poetry Slam Invitational  met zijn gedicht ‘People you may know‘. Het CUPSI is een gedichtenwedstrijd in de VS waarbij teams van vijf studenten van verschillende universiteiten hun gedichten presenteren. Kevin Kantor is in 2013 verkracht door een man. Hoewel hij hulp zocht bij de politie, is er geen actie ondernomen. Twee jaar later kwam hij zijn verkrachter tegen op Facebook bij zijn vriendschapssuggesties. Daar schreef hij het gedicht over, waarmee hij op het CUPSI twee prijzen won. “Two police officers told me that I must give his act a name, or it didn’t happen. That obviously I could have fought back”, vertelt hij. Hij laat daarmee zien dat er echt het idee heerst dat jij als slachtoffer er iets aan kan doen, en dat als (het zo lijkt dat) je er niks aan doet, je zelf schuldig bent. Dit is natuurlijk maar het topje van de ijsberg, maar het fenomeen komt veel vaker voor.

Verschuiving van morele verantwoordelijkheid

De situatie van Kevin Kantor laat zien hoe makkelijk een verkrachter weg kan komen doordat de verantwoordelijkheid bij het slachtoffer wordt gelegd. Victim blaming is echt een groot probleem, omdat het A) in de praktijk nog meer schade doet aan de slachtoffers en B) omdat je de morele verantwoordelijkheid daarmee onterecht van de dader weghaalt. Als je verkracht wordt, is de verkrachter verantwoordelijk, en niet jij. Je hebt nergens om gevraagd, en als je ‘nee’ zegt bedoel je ook ‘nee’. Met ‘nee is nee’ bedoel ik dat als er geen overeenstemming is voor een seksuele handeling, dat het dan per definitie seksueel misbruik is, en dat het woord ‘nee’ serieus genomen moet worden.  Een risicovolle situatie aangaan (die in de eerste plaats soms helemaal niet risicovol hoort te zijn) is niet ‘ja’ zeggen tegen seksuele handelingen. Ik lok met mijn doodnormale gedrag geen slechte handelingen van andere mensen uit. Ze kiezen hier zelf voor dus zij zijn verantwoordelijk. Waarom gaat de verkrachter dan toch vrijuit? Blijkbaar weegt de verantwoordelijkheid van het slachtoffer zwaarder dan dat van de dader, alsof de verkrachter überhaupt geen verantwoordelijkheid heeft voor zijn of haar daad. Zoals bij vrouwen die korte rokjes dragen. “Hij kon er niets aan doen dat hij haar wou verkrachten, want zij lokte hem uit met haar uitdagende kleding”. Het is toch echt zijn handeling die fout is. Dit wordt genegeerd.

Misschien denk je wel, maar het is toch logisch dat de verantwoordelijkheid bij de verkrachter ligt? Natuurlijk heeft de verkrachter een foute handeling verricht!  Blijkbaar is dit dus niet echt een algemeen geaccepteerde opvatting, want in de praktijk komt dit totaal niet aan het licht. Hoe kunnen we de verantwoordelijkheid weer terugschuiven naar de dader?

Seksuele voorlichting

Ik denk dat een nieuwe invulling van seksuele voorlichting op basis- en middelbare scholen hier een hoop aan kan doen. Mijn seksuele voorlichting op de middelbare school kreeg ik toen ik een jaar of 12 à 13 was. Deze voorlichting hield in dat we giechelend een condoom om een banaan deden en keken wat voor voorbehoedsmiddelen er allemaal nog meer waren, en het ging over hoe vervelend het zou zijn als je op die leeftijd al zwanger zou raken. Daarna vulden we massaal de condooms met water en gingen we elkaar bekogelen. Het was erg grappig en ik heb er leuke herinneringen aan en mensen hebben er vast iets van geleerd. Ik zie nu echter in dat er een aantal grote aspecten misten: overeenstemming en schade, en überhaupt het mentale aspect van seks. Door de noodzakelijkheid van instemming en het belang van het mentale aspect op te nemen bij seksuele voorlichting, kunnen we mensen misschien leren dat seks niet alleen draait om macht en seksueel genot. Kijk maar eens naar Amerikaanse (en ook Nederlandse) universiteitscampussen en -verenigingen. “No means yes, and yes means anal” is een bekend motto onder de studenten. Hoewel ik hoop dat dit als grapje bedoeld is en mij vaak verteld is dat dit het geval is, vind ik dit totaal niet grappig en vind ook niet dat dit grappig gevonden moet worden. We moeten mensen leren dat seks alleen mag plaatsvinden als beide partijen dit willen. We moeten ze leren dat je nooit iemand onder druk mag zetten, en ook dat je nooit aan druk toe hoeft te geven als je dit niet wilt. Mensen moeten van het idee af dat ‘nee’ bij vrouwen vaak ‘ja’ zou betekenen, maar ook vrouwen moeten leren dat ze ‘nee’ alleen moeten gebruiken als ze ook ‘nee’ bedoelen. Mensen moeten leren dat ze nooit schade aan anderen mogen verrichten en al helemaal niet met seks, en we moeten ze laten zien hoeveel schade je aan kan doen als je met iemand iets doet waar diegene niet mee instemt. Dit kun je doen door bijvoorbeeld casussen te bespreken, in gesprek te gaan en door gedichten als die van Kevin Kantor te laten horen. Natuurlijk is het gedeelte over voorbehoedsmiddelen en soa’s niet onbelangrijk, maar deze aspecten zijn minstens zo belangrijk.

In conclusie, preventiemiddelen zoals drugsnagellak dragen bij aan de onterechte verschuiving van verantwoordelijkheid van dader naar slachtoffer. Ze bevorderen namelijk victim blaming en maken het makkelijker om de verantwoordelijkheid van de verkrachter te negeren, waardoor diegene er mee weg kan komen. Het ontwikkelen van dit soort preventiemiddelen draagt dus een verkeerde boodschap met zich mee. Iemand had de mogelijkheid en dus verantwoordelijkheid om het te voorkomen door die drugsnagellak op te doen. Dat is een vraag die onderzocht moet worden: ben je verantwoordelijk voor iemands slechte daad als je die daad had kunnen voorkomen door je gedrag aan te passen? Los van het feit dat verkrachtingsslachtoffers het vaak niet hadden kunnen voorkomen, is mijn antwoord: “Nee”. De wereld is van iedereen en dus ook van mij, niet alleen van potentiële daders van slechte handelingen. Wanneer ik mijn gedrag drastisch ga aanpassen of mijzelf  ga beperken omdat er potentiële misdadigers zijn geef ik de wereld uit handen aan die misdadigers, en die verdienen dit niet. Ik mag ’s nachts door de weilanden fietsen, en alleen naar huis lopen, me bezatten en een kort broekje dragen in de zomer: dit alles maakt mij niet verantwoordelijk als ik dan verkracht wordt. Ik zeg niet dat vrouwen die drugsnagellak niet mogen dragen: doe dat vooral want je weet nooit wat je tegen komt. Ik zeg alleen dat als vrouwen die nagellak niet op hebben, niemand ze er verantwoordelijk voor mag houden als ze verkracht worden. Of algemeen gezegd: mensen mogen niet verantwoordelijk gehouden worden voor iemand anders zijn of haar slechte daad, want degene die de daad heeft verricht is de verantwoordelijke. Dit idee moet mensen bijgebracht worden en dit kan bijvoorbeeld door een andere invulling van seksuele voorlichting. En tegen alle mensen op de wereld die zichzelf nu opvreten omdat ze beschuldigd zijn van hun eigen verkrachting wil ik graag zeggen: luister niet naar de beschuldigingen. Je vroeg er niet om en je verkrachter was fout.

Facebooktwittertumblrmail

Lonneke was redacteur van de winter van 2014 tot aan de zomer van 2016. Ze heeft een grote passie voor feministische kwesties en natuurlijk de wijsbegeerte.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *