Liberalisme als vernieting van vrijheid De eendimensionale bewoner van de liberale wereld

Vrijheid geldt als een van de speerpunten in de hedendaagse maatschappij, maar betekent een liberale samenleving ook dat zij vrij is?

Door Jochem Dijkstra

Cultureel liberalisme

Liberalisme is in de negentiende eeuw ontstaan als protest tegen het absolutisme. Men wilde het heft in eigen hand nemen en zich niet langer de les laten lezen door een selecte groep uitverkorenen. Enkele van de kernbegrippen van dit liberalisme waren daarom individualisme, gelijkwaardigheid en vrijheid. In dit essay wil ik een weergave geven van hoe deze waarden in het huidige tijdsbestek onderling kunnen botsen.

Het liberalisme waarover ik het wil hebben behelst niet zozeer de liberale politieke partijen van vandaag de dag, maar veel meer het liberalisme dat in de negentiende eeuw op cultureel niveau zijn intrede heeft gedaan en nog altijd deel uitmaakt van onze samenleving. Denk hier bijvoorbeeld aan onze voorliefde voor tolerantie en zelfbeschikking. Maar de visie achter het liberalisme was in eerste instantie op maat gemaakt voor een historische periode die inmiddels ver achter ons ligt. De vraag is nu, kan het liberalisme vandaag de dag zijn doelstellingen nog waarmaken?

Met de liberalistische waarden in deze moderne wereld is iets geks aan de hand: mede op basis van de liberale uitgangspunten heeft inmiddels ook het kapitalisme zijn intrede gedaan dat op een eigenaardige wijze samenwerkt met de noties vrijheid en individualiteit. De waarde van individualisme was allereerst ontstaan als afzetting tegen absolutisme, als een zo ver mogelijk gaande decentralisatie van macht. Het individu verwierf hierdoor vrijheid die hij niet had ten tijde van het absolutisme. Kapitalisme lijkt in zekere zin dit effect weer teniet te doen.

Twee noties van vrijheid

In zijn Two Concepts of Liberty doet Isaiah Berlin twee soorten vrijheid uit de doeken. Allereerst is er de positieve vrijheid, die getypeerd kan worden als beschikking over autonomie, het vrij zijn om te doen. Daarnaast onderscheidt Berlin negatieve vrijheid, het vrij zijn van belemmeringen of kortweg; “vrij zijn van”. Berlins prioriteitsvoorkeur gaat uit naar de negatieve vrijheid omdat deze mensen in staat stelt in hun eigen cultuur te leven. Positieve vrijheid daarentegen moedigt – door onderzoek naar de werking van autonomie – het maken van onderscheid in echt en vals bewustzijn, of redelijke en onredelijke verlangens aan. Dit kan vervolgens leiden tot totalitaire systemen waarin de ene de groep de ander wil domineren. Negatieve vrijheid lijkt daarmee de vriendelijkere keuze om op te focussen, en sluit bovendien door het wegnemen van absolutisme ook het beste aan op het liberale gedachtegoed.

Bekeken vanuit deze negatieve vrijheid is het individu aanzienlijk vrijer in de huidige samenleving dan in de negentiende eeuw. Een imposante ontwikkeling, maar de waarde ervan wil ik graag in twijfel trekken. Ondanks de vele vrijheden die we verworven hebben zoals stemrecht, vrijheid van meningsuiting, of het zelf invulling geven aan hoe we geschoold worden denk ik niet dat we geestelijk zo vrij zijn als je op het eerste gezicht zou verwachten. Als gevolg van kapitalisme wordt ons denken een bepaalde richting in geforceerd, een die parallel loopt aan het karakter van het kapitalisme zelf.

De eenzijdige mens

Je zou kunnen beargumenteren dat kapitalisme bijdraagt aan vrijheid. Waar verlangens zijn is een markt, en waar een markt is heeft kapitalisme de ruimte de verlangens te behartigen en daarmee nieuwe mogelijkheden te creëren voor het individu. Maar dit werkt ook de andere kant uit: verlangens zelf kunnen ook aangewakkerd en gevormd worden door kapitalisme. In het boek One-Dimensional Man stelt Herbert Marcuse dat dit proces werkzaam is op verschillende niveaus, te kennen massa media, reclame, industrieel  management en de bestaande modus van denken. Op deze vier terreinen wordt door het verspreiden van een eenzijdige boodschap een eenzijdige wereld gecreëerd met een eenzijdige mens als bewoner. De beïnvloeding betreft voor de hand liggende zaken zoals de commercial op tv voor dat ene product waarvan je zopas nog niet wist dat je het nodig had. Maar de subtielere voorbeelden die niet direct in het oog springen omdat ze ons gewoon zijn geworden zijn misschien nog wel het invloedrijkst. Denk hier bijvoorbeeld aan de bedrijfscultuur en de normen en waarden die daarin gelden die je mee naar huis neemt waardoor ondermeer het idee succesvol te moeten zijn die je huiskamer binnengesmokkeld kan worden. Of denk aan de media die er een sport van maken ons telkens volgens dezelfde geoptimaliseerde strategie te prikkelen, met snel en heftig als belangrijkste sleutelwoorden. Zelfs hoe je relatie eruit hoort te  zien wordt je voorgespiegeld door de zoveelste remake van Pride and ‘Prejudges’, ingekleurd door Merci-reclames en vakkundig uitgemolken door een willekeurig rubriek in de Vriendin. Kapitalisme komt niet alleen uit de mens voort, maar de huidige mens ook uit het kapitalisme.

De reden dat zaken zoals de voorgenoemde ons leven zo kunnen beïnvloeden is omdat ze ontworpen zijn om precies dat te doen. Wat werkt verkoopt en wat verkoopt doorstaat de natuurlijke selectie in de kapitalistische habitat. Marcuse meende dat het moeilijk – zo niet onmogelijk – is om een “gevorderde industriële samenleving” zoals een die kapitalistisch is een halt toe te roepen. Tot deze conclusie kwamen ook Luc Boltanski en Eve Chiapello, die in The New Spirit Of Capitalism uit de doeken doen hoe kapitalisme kritiek interpreteert als een gelegenheid voor een nieuwe afzetmarkt. Dit is slechts een kwestie van het punt waar kritiek op wordt geuit verbloemen als iets wat wel verenigbaar is met de verlangens van de consument, terwijl ondertussen de kapitalistische doelstellingen veiliggesteld worden. Op een dergelijke wijze wist Apple het probleem van een zwaar arbeidsethos aan de aanbodkant van het kapitalisme dat botst met het hedonistische karakter aan de vraagkant van het kapitalisme te maskeren:  de werkvloer werd gerestyled tot hippe lounch, retro koffiehoekjes werden geïnstalleerd en alles leek weer koek en ei. Concluderen dat kapitalisme schadelijk is voor het individu blijkt dus maar een easy problem. Een hard problem daarentegen is het vinden van een remedie.

Plaatsvervangend absolutisme

Het liberalistische systeem dat oorspronkelijk was opgeworpen om het individu te beschermen tegen absolutisme krijgt door kapitalisme de ruimte zelf het individu in te vullen. Er ontstaat een loop waarin de cultuur alleen dat naar het individu communiceert waar hij al gevoelig voor was met geestelijke verarming tot gevolg. Voorheen was het absolutisme dat de – voor liberalen zo waardevolle – negatieve vrijheid aan banden legde, nu is het kapitalisme dat de mogelijkheid vrij te kunnen denken in het gedrang doet komen. Er bestaat weliswaar een hoge mate van negatieve vrijheid in de huidige samenleving, maar zonder de ruimte te hebben hier op een positieve of autonome manier gebruik van te kunnen maken lijkt mij dit een ontzielde vrijheid. Vanuit de filosofie van Jean-Paul Sartre bekeken dringt het kapitalisme de moderne mens een bepaalde rol op en maakt zo van hem een ding dat kan worden ingevuld om te functioneren naar de maatstaven van zijn omgeving, in plaats van hem een être pour-soi ofwel autonoom, vrijdenkend individu te laten zijn. Door dit gebrek aan positieve vrijheid smoort het kapitalisme het veelzijdige denken waar het liberalisme juist de mogelijkheid toe wilde geven. Het liberalisme is daarmee in de benarde positie verzeild geraakt waarin het bieden van een vrije samenleving ten koste gaat van het behoud ervan.

Literatuur

  • Heywood, A. (1997). Politics. Palgrave Foundations.
  • Berlin, I (1958). Twee opvattingen van vrijheid. (Vertaling: T. Ausma).Amsterdam: Uitgeverij Boom. (Vertaling door T. Ausma.)
  • Marcuse, I. (1964). The One-Dimensional Man. Boston: Bacon Press.
  • Botanski, L. en Chiapello E. (2005), The New Spirit Of Capitalism. London-New York: Verso.
Facebooktwittertumblrmail

Jochem maakt sinds 2013 deel uit van de redactie, en was de afgelopen twee jaar tevens eindredacteur.

2 gedachten over “Liberalisme als vernieting van vrijheid De eendimensionale bewoner van de liberale wereld

  1. De veronderstelling dat Kapitalisme een ‘eenzijdige’ behoefte stroom genereerd bij het individu en dus daarmee de geestelijke vrijheid word ingedamt tot een oogstbaar en beperkt houdbare visie lijkt haaks te staan op de zo bejubelde ‘niet’ moeilijk te delen gelijkwaardige communistische levenstijl. Bevindingen van de schrijver en de mening geformuleerd in zijn artikel vergeten de ‘verscheidenheid’ en ‘vindingrijkheid’ van ondernemers als ‘factor’ mee te wegen in de faeces die hier uit volgt. Diversiteit en de natuurlijke behoefte te innoveren zal altijd het succes inleiden die wij als mensheid steeds ten toon hebben gespreid in onze geschiedenis als ras en volk.
    Het verbaal ‘opnieuw’ willen ‘smeden’ van een begrip zoals Kapitalisme ‘stokt’ bij het toevoegen van een voornaam woord geheten ‘chrony’. Dit woord in combinatie geeft en de dekking van het beoogde artikel meer raakvlak en laat zich gelijk meer lezen als een juiste invulling en doet indien erkend door de schrijver het ‘artikel’ meer eer aan als dat het nu poogt aan te zien.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *