Het zijn net mensen Over de verering van valse idolen

“Een zomer met Montaigne”, “Plutarchus over Huwelijk & Liefde”, “Bouwstenen voor levenskunst: van Plato tot Sloterdijk”. Om te kotsen, allemaal. Als er straks een dagboek wordt gevonden waarin Sartre klaagt over een bepaald type shampoo zullen popfilosofen er ongetwijfeld een trilogie van weten te maken die 4 van de 5 sterren van de Volkskrantrecensent krijgt. Nu was de definitie van ‘filosofie’ door boekhandels sowieso al opgerekt tot haar uiterste grenzen met de toevoeging van allerlei Oosterse religieuze zelfhulpboeken, maar het lijkt wel steeds erger geworden. Misschien is met pogingen filosofie toegankelijk te maken de doos van Pandora geopend, en het is nog maar de vraag of we haar nog kunnen sluiten.

Door Remco van der Meer

De toegenomen belangstelling voor de filosofie heeft zo schijnbaar een keerzijde: de knieval voor de massa. Alsof het niet erg genoeg is dat ‘geïnteresseerde’ leken domme vragen stellen aan het einde van anderszins intrigerende lezingen, waardoor ik een halfuur tot drie kwartier met stuiptrekkingen van plaatsvervangende schaamte moet blijven zitten, zorgen ze er ook nog eens voor dat het grootste deel van de wijsgerige afdeling bestaat uit pulp over ‘vriendschap’, ‘huwelijk & liefde’, en ‘de werkvloer’. Alsof de Wijsbegeerte een spelletje is!

Het ergste is nog dat we de inhoud van veel van deze boekjes niet zomaar af kunnen doen als klinkklare onzin, omdat ze zich soms baseren op het daadwerkelijke doen en laten van historische wijsgeren. Biografische feiten over historische filosofen, die feitelijk geen enkele rol spelen in hun daadwerkelijk filosofische ondernemingen, komen op de voorgrond te staan zodat ook de leek zich er mee kan identificeren. Heidegger bracht graag tijd door in zijn hutje in het Zwarte Woud. Kant maakte iedere dag op hetzelfde tijdstip dezelfde wandeling (“Maar had je het al gehoord? Niet toen hij Rousseau’s Emile las!!!”). In Plato’s academie debatteerde men tussen de zuilen. Descartes mediteerde bij een houtkachel. Allerlei zaken die misschien kunnen dienen als grappige weetjes en prikkelende anekdotes, maar zeker niet van filosofisch belang zijn. Al die onschuldige voorkeuren en gewoontes worden door geldbeluste en laaghartige popfilosofen uitvergroot en het gevolg is die commerciële boekenkasten vol beledigingen van de goede smaak. Die boekjes die ze produceren (niet te dik natuurlijk, stel je voor dat die burgerlijke leken hem niet uitkrijgen in twee weken vakantie) dragen niets bij aan welke discussie dan ook. Het enige gevolg is dat verfoeilijke altaar aan de laagste gemene deler: de afdeling “filosofie” in de lokale boekhandel.

Vanzelfsprekend is bovenstaand verhaal enigszins overdreven: sommige popfilosofie zal wel een degelijke gateway-drug vormen voor de onbevredigbare begeerte naar wijsheid die we zo waarderen op onze faculteit. Maar het weetjesfetisjisme kan gevaarlijk zijn. In een academisch college kan het voor vruchtbare context zorgen, maar voor de leek kan het de verkeerde indruk geven van onze daadwerkelijke business. Voor je het weet is het weer tijd voor een nieuwe oplage van “De rust van tuinieren volgens Hume”, “Wandelen: yes we Kant” of “Bloed en bodem met Martin Heidegger”. Het schetsen van de historische en persoonlijke context van een denker kan zeker nuttig zijn, maar we moeten geen diepere waarheid zoeken in het feit dat Descartes bij een houtkachel zat in plaats van een kampvuur of gewoon onder een stapel dekens. Wat we uit het oog verliezen is dat iedere historische filosoof ook maar een mens was. Net als je kleine neefje, je leraar Nederlands, de postbode en de caissière. In andere woorden: het was ook maar gewoon een dude achter een bureau.

In zijn uitgebreide scriptieadvies ‘how to write a thesis’ schreef Umberto Eco al eens dat het constructief is om oude auteurs te behandelen alsof ze eigentijds zijn, en eigentijdse auteurs alsof ze oud en klassiek zijn. Op die manier zouden we hun ideeën op waarde kunnen schatten: we vergeten de cultus rondom klassieke auteurs maar zullen juist een flinke mate liefdadigheid hanteren bij het lezen van hedendaagse filosofen. Ik denk dat dat advies ook nuttig is om te kijken of ideeën überhaupt filosofisch relevant zijn. Als we dat doen zien we in dat het niet ter zake doet wat voor wandelingen Kant ondernam. Als hij een academicus aan een hedendaagse universiteit was zou de Studium Generale-lezing misschien snel uitverkocht zijn, maar geen popfilosoof zou het in zijn hoofd halen om een diepe betekenis te lezen in Kants vrije tijdsbesteding. Op vergelijkbare wijze heeft geen student van de philosophy of mind een roeiboot en een vishengel gekocht omdat Daniël Dennett zo’n fervent liefhebber van de vissport is. Of, om een voorbeeld te gebruiken dat iets dichter bij huis ligt: net als menig medestudent heb ik Detlev Pätzolds Spinoza – Aufklärung – Idealismus: Die Substanz der Moderne al jaren op mijn nachtkastje liggen, maar ik zal voorlopig geen labrador aanschaffen vanwege de liefdevolle manier waarop deze – overigens zeer gerespecteerde – professor over zijn huisdier spreekt.

We hebben hele persoonlijkheidscultussen ontwikkeld rondom oude filosofen om geen andere reden dan dat ze oud zijn. Daarom luidt mijn advies: voer bij het horen van interessante feitjes over je favoriete historische filosoof even het volgende gedachte-experiment uit: stel hem of haar voor als je buur. Je weet wel, die ene die Boer Zoekt Vrouw altijd zo hard heeft staan. Die buurman wiens wc je door hoort spoelen. Diezelfde persoon die, net als jijzelf, ook maar gewoon soms achter een bureau zit, te veel naar Facebook gaat en iets moet schrijven. Een uitzondering moet misschien alleen gemaakt worden voor het geval van Jürgen Habermas, wiens indrukwekkende Elviskuif ongetwijfeld van cruciaal wijsgerig belang is. Alle filosofisch geïnteresseerde mannen van hoge leeftijd mogen die coupe wat mij betreft proberen na te bootsen.

Facebooktwittertumblrmail

Remco is onderzoeksmasterstudent en voert graag de discussie over het 'waarom?' van de universiteit.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *