De Harlem Renaissance Emancipatie en de ontwikkeling van een nieuwe zwarte identiteit

De Renaissance bracht in Europa eeuwenlang de hergeboorte van klassieke kunst en filosofie met zich mee. Hierdoor kwamen er culturele en intellectuele ontwikkelingen die vandaag de dag nog invloed hebben. Minder bekend is de gelijknamige opleving van kunst en filosofie die een aantal eeuwen later plaatsvond in Harlem, in de Verenigde Staten. In de jaren ‘20 en ‘30 van de vorige eeuw maakte Harlem een culturele en intellectuele ontwikkeling door. Onder leiding van het idee van de ‘New Negro van Alain Locke (1885 – 1954) ontstond nieuwe kunst en een nieuwe zwarte identiteit. Óók de Harlem Renaissance heeft vandaag nog invloed. 

Door Jan Bant

1865, de Verenigde Staten. Slavernij werd officieel afgeschaft en miljoenen ex-slaven en tegenstanders van de slavernij juichten in vreugde. De vreugde bleek echter van korte duur. Na de afschaffing ontstond er niet direct een vrije en gelijke samenleving, inclusief justice for all. De erfenissen en overblijfselen van de slavernij waren nog duidelijk te merken. Toen in 1896 tijdens de beruchte Plessy v. Fergusonrechtszaak werd bepaald dat blank en zwart gescheiden moesten blijven, werden de zogenaamde Jim Crow-wetten ingevoerd in het Zuiden. Deze wetten bepaalden de rassenscheiding en stelden dat blanken en zwarten, en de voorzieningen waar ze gebruik van mochten maken, ‘separate but equal’ waren. Gescheiden maar gelijk, vergeleken met de slavernij klinkt het niet verkeerd: er is in elk geval gelijkheid. De praktijk leerde echter dat de voorzieningen van de zwarte Amerikanen constant van slechtere kwaliteit waren dan de voorzieningen van hun blanke landgenoten. Daarnaast waren veel ex-slaven nog steeds afhankelijk van de blanke grootgrondbezitters, waren zwarte Amerikanen tweederangsburgers door het ontbreken aan rechten, en kwam lynching niet zelden voor. Kortom, veel zwarte ex-slaven en hun nageslacht in het Zuiden van de Verenigde Staten leefden nog steeds in erbarmelijke omstandigheden, en er was reden genoeg voor zwarte Amerikanen om weg te willen uit het Zuiden. De eerste stap richting de Harlem Renaissance, de grootste bloeiperiode van zwarte Amerikaanse kunst en cultuur, is gezet.   

Tegelijkertijd steeg de vraag naar werk in het Noorden en het Noordoosten van de Verenigde Staten. De opkomende industrialisering en de eerste wereldoorlog brachten veel banen met zich mee. Hoewel blanken en zwarten ook in het Noorden niet gelijk behandeld werden, waren de Jim Crow-wetten daar niet van kracht; er was geen wettelijke ongelijkheid en rassenscheiding. In het Noorden ontstonden er omstandigheden die gunstig waren voor de zwarte Amerikaan, er ontstond een pull-factor. Beklagenswaardige omstandigheden in het Zuiden, en werkgelegenheid in combinatie met wettelijke gelijkheid in het Noorden zorgden ervoor dat veel zwarte Amerikanen gingen verhuizen. De Great Migration is begonnen: de eerste grote migratiegolf in de Amerikaanse geschiedenis waar men niet alleen van het zuiden naar het noorden trok, maar ook van het platteland richting de steden. Deze externe factoren waren echter volgens de filosoof Alain Locke, de intellectuele grondlegger van de Harlem Renaissance, niet allesbepalend voor de grote trek Noordwaarts. Deze legt hij niet enkel uit met sociologische of geografische redenen: hij ziet ook een bepaalde mentale oorzaak voor de migratie. Volgens Locke is de trek naar noordelijke steden “to be explained primarily in terms of a new vision of opportunity, of social and economic freedom, of a spirit to seize … a chance for the improvement of conditions.” Het was, weer in Locke’s woorden, “a flight not only from countryside to city, but from medieval America to modern.” Er kwam dus voor de zwarte Amerikaan meer bij kijken dan alleen werkgelegenheid; het was een kans op vrijheid en een nieuw leven.  

Zwarte Amerikanen gingen zich met name vestigen in grote Noordelijke steden als New York, Chicago, en Detroit. Het was echter Harlem, een buitenwijk van New York, waar de nieuwe zwarte bevolking de grootste verandering doormaakte, niet alleen op cultureel en kunstzinnig gebied, maar ook op intellectueel en filosofisch gebied. In Harlem kwam een hele diverse groep zwarte Amerikanen samen: boeren, studenten, musici en fabrieksarbeiders werden buren. Daarnaast waren het niet alleen zwarte Amerikanen die zich vestigden in Harlem, ook kwamen groepen uit het Caribisch gebied en Afrika hier samen. Ze waren lotgenoten van elkaar en hadden een gedeelde geschiedenis. Hun gedeelde onderdrukking gold als een bindend element: de inwoners van Harlem hadden een gemeenschappelijk probleem, een gedeelde positie in de samenleving. Dit was een van de redenen dat Harlem de eerste plek op aarde werd met zo’n grote verscheidenheid aan elementen van de veelzijdige zwarte cultuur. Ze beïnvloeden elkaar, en ontwikkelden en emancipeerden zich gezamenlijk. Uit deze complexe, vrij toevallige situatie ontstond een vruchtbare grond voor kunst en filosofie, waaruit de Harlem Renaissance is geboren.

Alain Locke: filosofische grondlegger van de Renaissance

Alain Locke was filosoof en schrijven en had onder andere aan Universiteit van Harvard gestudeerd. Later gaf hij les aan de Howard-universiteit, een universiteit die ten tijde van de rassensegregatie haar deuren opende voor zwarte studenten. Locke ziet in het Harlem van de jaren ‘20 en ‘30 de identiteit van de zwarte Amerikaan veranderen. Het beeld dat hij ervan schetst zal leidend zijn voor de ontwikkeling van de zwarte gemeenschap. De Harlem Renaissance ziet het ontstaan van de zogenaamde ‘New Negro, gebaseerd op het gelijknamige essay van Locke uit 1925. Om de nieuwe identiteit te begrijpen, moeten we eerst weten waaruit deze ontstaat: de ‘New Negro kan alleen begrepen worden als men de ‘Old Negro kent. Locke schetst het beeld van de voormalige identiteit als een afhankelijk en minderwaardig figuur. De vroegere zwarte Amerikaan werd niet gezien als mens, maar als een mythe, een onderwerp van discussie, een vervelend blok aan het been. In Locke’s woorden was de voormalige zwarte Amerikaan “more of a formula than a human being.” Over het algemeen kan de ‘Old Negro gezien worden als een afhankelijk, tweederangs mens met weinig zelfbegrip of inzicht in de sociale situatie van zichzelf of van de rest van de samenleving.  

De ‘Old Negro ondergaat in de cultuur van Harlem een proces van geestelijke emancipatie richting de ‘New Negro. De zwarte Amerikaan ontwikkelt zich, schudt de afhankelijkheid en minderwaardigheid van zich af en begint zich op zichzelf te richten. Als gevolg hiervan heeft de ‘New Negro meer begrip voor zichzelf als mens en een betere kijk op zijn sociale positie. Het leven van de zwarte Amerikaan treedt door de identiteitsontwikkeling in een nieuwe fase, een fase waarin emancipatie en zelfkennis de rode lijn vormen, en waarin kunst en poëzie functioneren als de belangrijkste uitdrukkingsvormen hiervan. Door deze ontwikkeling dwingt de zwarte Amerikaan als het ware af om als mens beschouwd te worden, om erkend te worden als mens. De ‘New Negro kreeg de kans om zich te vormen in Harlem, het bruisende centrum van zwarte identiteit en cultuur.  

Een sterk bindende factor van de inwoners van Harlem was een gedeelde geschiedenis van onderdrukking, en een gedeeld ‘ras’. Ras is volgens Locke echter niet een essentiële, onveranderlijke eigenschap: het is niet het gedeelde ras dat ervoor zorgt dat zwarte Amerikanen samen komen, het is de gedeelde geschiedenis. Juist door deze gedeelde geschiedenis ontstaat het idee van een gedeeld ras. Met andere woorden: eerst kwam het probleem, toen pas kwam ras. Locke was een van de eerste denkers die zich afzette tegen de toenmalige wetenschappelijke notie van ras, waar ras wél een bepaalde essentie bevat en onlosmakelijk verbonden is met bepaalde eigenschappen. De notie van een gedeeld ras werd in de Harlem Renaissance op een strategische manier gebruikt: het werd een gedeelde, doch kunstmatige, eigenschap om trots op te zijn. In Harlem grijpt het leven van de New Negro volgens Locke voor het eerste de kans om tot een groepsuitdrukking te komen. Om vastbesloten, zelfbewust en trots keuzes te maken. Niet langer is de zwarte Amerikaan de afhankelijke ‘Old Negro.’ Integendeel, de ‘New Negro behoeft geen zorg, is onafhankelijk en bepaalt het eigen pad: “the American mind must reckon with a fundamentally changed Negro.” Het is een ontwikkeling van een minderwaardig naar gelijkwaardig mens.  

Deze ontwikkeling van de zwarte identiteit gaat samen met een ontwikkeling in de relatie tussen blanke en zwarte Amerikanen. Door de opkomst van de ‘New Negro wordt de zwarte Amerikaan serieus genomen en ontstaat er volgens Locke een groeiend en gedeeld besef dat samenwerking tussen blank en zwart bevorderlijk is voor beide groepen. Het is een cruciaal moment in de ontwikkeling van rassenrelaties en voor deze ontwikkelingen is de New Negro een leidend figuur. De drang om begrepen en geaccepteerd te worden door de blanke samenleving is echter niet de grootste reden voor de ontwikkeling van de zwarte Amerikaan. De reden hiervoor kan beter worden uitgedrukt in het vormen van een ware, onafhankelijke identiteit en het uitdrukken hiervan. 

 

De doelen van de ‘New Negro

Welnu, de ‘New Negro ontwikkelt zich; een nieuwe identiteit komt eraan waarin gelijkwaardigheid en erkenning een grote rol spelen. De leidende factor binnen de ontwikkeling van de zwarte Amerikaan is de zwarte Amerikaan zelf. Waartoe beweegt de ‘New Negro zich? Locke verdeelt de doelen van de nieuwe mens in externe en interne doelen, respectievelijk de wettelijke (of: fysieke) en mentale doelen. De externe doelen van de ‘New Negro zijn volgens Locke niet moeilijk te formuleren: “none other than the ideals of American institutions and democracy.” Hieruit valt wederom af te leiden dat de zwarte Amerikaan zich ontwikkelt richting een volwaardig mens, een eersterangs Amerikaans staatsburger. Hierin was de Harlem Renaissance een vroege voorloper van de burgerrechtenbeweging van de jaren ‘50 en ‘60.  

De innerlijke, mentale doelen, daarentegen, zijn minder makkelijk uiteen te zetten. Deze zijn nog in ontwikkeling, steeds veranderend. Bovendien is er geen overeenstemming over deze doelen binnen de zwarte gemeenschap, want hoewel er wél een gemeenschappelijk gevoel is, is er (nog) geen consensus over de richting waar de nieuwe identiteit heen moet. In Locke’s woorden: “the new psychology at present is more of a consensus of feeling than of opinion, of attitude rather than program.” Hoewel er geen unanimiteit bestaat over het doel, is er volgens Locke wél een intern doel te formuleren waar de ‘New Negromee bezig is, namelijk het rechtzetten van de mentale staat van de zwarte Amerikanen, die zich heeft misvormd ten tijde van de slavernij en de daaropvolgende onderdrukking. Door deze periode wordt ook het perspectief van de zwarte Amerikaan op zichzelf en zijn lotgenoten hervormd. Op deze manier ontwikkelt zich een nieuwe groepsidentiteit en –mentaliteit. Wie begint als een persoon die afhankelijk was van de welwillendheid en steun van de ander, ontwikkelt zich tot een trots, onafhankelijk mens. Dit is volgens Locke goed uit te drukken in de verandering van een gevoel van sociale schuld naar verantwoordelijkheden van sociale bijdrage: de ‘New Negro is een zelf handelend en kiezend subject. Het is de mentale emancipatie van de zwarte Amerikaan die de leidende draad is in de Harlem Renaissance. Deze wil niet langer gezien worden, zoals Locke het pakkend beschrijft, als “a chronic patient for the sociological clinic, the sick man of American democracy.” Deze ontwikkeling ziet Alain Locke in de Harlem Renaissance bovenal door de kunstzinnige uitingen van de zwarte Amerikaan. De kunst die ontstaat getuigt van een nieuwe groepsuitdrukking, van nieuw trots, maar tegelijkertijd ook van een terugblik en herontdekking van Afrikaanse cultuur en geschiedenis. Harlem was de plek voor het “zionisme” van de zwarte, niet alleen in Amerika, maar wereldwijd.   

De ontwikkeling en emancipatie van de zwarte Amerikaan bevindt zich in de jaren ‘20 en ‘30 echter nog in een onzekere en gevoelige fase. Als de nieuwe identiteit niet begrepen of verkeerd geïnterpreteerd wordt, gaat het ten koste van de nieuw opgebouwde rassenverhouding. Dit kan resulteren in gewelddadige reactionaire politiek aan de kant van de zwarte Amerikaan, en een houding van onwil ten opzichte van emancipatie aan de kant van de witte Amerikaan. De vraag naar democratie en gelijkheid vanuit de zwarte gemeenschap kan dus niet genegeerd worden, echter moet deze ook niet verkeerd worden begrepen, zoals wanneer men denkt dat de zwarte emancipatiebeweging volledig afgescheiden is van de rest van Amerika. Dit is niet zo: de emancipatie van de zwarte Amerikaan gaat volgens Locke samen met de emancipatie van het hele land. Een democratie kan niet functioneren wanneer er tweederangsburgers van hun rechten worden afgehouden. De keuze gaat dus niet om óf zwart óf wit, maar tussen goed werkende Amerikaanse instituties of een disfunctioneel politiek stelsel.   

 

Belichaming van de ‘New Negro’ 

In het Harlem van de jaren ‘20 ontstond er kunst die niet alleen in Amerika bekend was, maar wereldberoemd werd. Een voorbeeld van een muzikant die ontstond in de Harlem Renaissance is Louis Armstrong, wiens nummer “What a Wonderful World” bijna dagelijks te horen is. Daarnaast ontwikkelde Josephine Baker, de kunstzinnige alleskunner die met haar innovatieve dans furore maakte in Frankrijk, zich in Harlem. In kunst uit Harlem is de ‘New Negro een handelend subject, de zwarte Amerikaan speelt de hoofdrol en heeft de capaciteit om zelf actief te handelen. Niet langer is de zwarte Amerikaan een object dat belachelijk wordt gemaakt in de kunst; de ‘New Negro heeft de touwtjes in handen en verdringt de Blackface van het toneel. Wat dit betreft kan men in Nederland een voorbeeld nemen aan het Amerika van de jaren ‘20. Naast Locke waren er meer invloedrijke intellectuelen in Harlem, waarvan W.E.B. Du Bois de bekendste is. Deze fanatieke strijder in de vroege burgerrechtenbeweging was de eerste zwarte Amerikaan die promoveerde aan de universiteit. Hij was tevens de oprichter van de National Association for the Advancement of Colored People (NAACP) die veel rechtszaken aanspande in bescherming van zwarte Amerikanen en vandaag de dag nog zo’n 300.000 leden heeft. 

De dichter Langston Hughes is echter het beste voorbeeld van de belichaamde ‘New Negro uit de Harlem Renaissance. In zijn schrijven brak hij met de traditie die invloed en voorbeelden zag in de witte, veelal Europese, poëzie. De witte poëzievorm was niet te verenigen met de zwarte ervaring, en Hughes liet zich beïnvloeden door Afrikaanse en zwarte Amerikaanse kunst en literatuur. Op deze manier ontwikkelde hij zijn eigen stijl, waardoor de zwarte poëzie zich onafhankelijk van de blanke variant vormde. Zijn stijl werd sterk beïnvloedt door jazz- en bluesmuziek en zijn gedichten konden op het ritme van de muziek worden gelezen. In zijn poëzie drukte hij vaak de alledaagse ervaring uit en liet op die manier zien hoe zwaar het leven van de zwarte Amerikaan kon zijn, maar hij illustreerde ook de mooiheid en waardigheid van de zwarte ervaring. Door het alledaagse karakter van zijn poëzie was deze voor iedereen beschikbaar en begrijpelijk, en vervaagde de grens tussen hoge en lage kunst.  

In zijn werk legt hij een sterk verband tussen de zwarte Amerikanen en hun gedeelde Afrikaanse geschiedenis. Dit komt sterk naar voren in zijn bekendste gedicht “The Negro Speaks of Rivers” waarin hij rivieren gebruikt als terugkerend fenomeen in de geschiedenis van de Afrikaanse mensen en hun nageslacht. In het stuk noemt hij de Nijl, de Kongo, en belandt hij uiteindelijk bij de Mississippi. Hij gebruikt de relatie tot rivieren als een verbindend element met zijn voorouders en zwarte mensen over de wereld. Een mooie symboliek voor de ontwikkeling van de zwarte Amerikaan is het feit dat Langston Hughes als een van de eerste zwarte kunstenaars zich met zijn kunst financieel kon onderhouden. 

 

Verval en invloed

Net als elke periode uit de geschiedenis, is ook de Harlem Renaissance ten einde gekomen. Een grote invloed hierop was de Great Depression, de enorme economische crisis waar de Verenigde Staten (en de rest van de wereld) vrijwel de gehele jaren ‘30 in verkeerde. De Great Depression had invloed op alle onderdelen van het land, er was overal grote armoede en het maken van kunst en het schrijven van filosofie stond niet langer hoog op de agenda. Hoewel de Harlem Renaissance geen excentriek lange bloeiperiode heeft gekend, is de invloed ervan niet te onderschatten. Niet alleen kwam er uit deze periode veel goede kunst en poëzie voort, maar nog belangrijker in deze periode is dat de zwarte Amerikaan zich ontwikkelde van een afhankelijke, schuwe ‘Old Negro, naar een cultureel mens met een eigen identiteit en waardevolle geschiedenis. Wat het uiteindelijke effect van de Harlem Renaissance ook moge zijn, de mentale ontwikkeling en emancipatie is niet te onderschatten en niet over het hoofd te zien. Zelf een blik werpend op de toekomst schreef Locke: “no one who understandingly faces the situation with its substantial accomplishments or views the new scene with its still more abundant promise can be entirely without hope.” Zoals eerder genoemd, waren de ontwikkelingen in Harlem van groot belang voor de latere burgerrechtenbeweging. Zelfs Martin Luther King, de meest bekende leider van deze beweging, zei: “We’re going to let our children know that the only philosophers that lived were not Plato and Aristotle, but W. E. B. Du Bois and Alain Locke came through the universe.” Hoewel de Harlem Renaissance nu bijna 100 jaar geleden is, blijft dit citaat relevant. Denk er maar eens over na: hoeveel donkere filosofen telt ons curriculum nu eigenlijk?   

 

 

Facebooktwittertumblrmail

Jan is vierdejaarsstudent en studeert filosofie en American Studies. Hij is sinds drie jaar redacteur en sinds twee jaar eindredacteur.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Verplichte velden zijn gemarkeerd met *