Boekverslag ‘Er middenin!’ van Hans Radder Filosofie tussen universiteit en samenleving

Sinds de afgelopen jaren is de discussie rondom de economisering van de universiteit en de druk op de geesteswetenschappen niet meer te stoppen. De vele artikelen, debatten en protesten hebben duidelijk laten zien dat er wijdverspreide onvrede heerst in de academische wereld. Emeritus hoogleraar wetenschapsfilosofie Hans Radder (VU) publiceerde onlangs een boeiend boek over de universiteitsproblematiek en de gevolgen voor de geesteswetenschappen. Hij besteedt speciaal aandacht aan zijn eigen vakgebied, de filosofie, door te stellen dat we de maatschappelijke waarde van filosofie moeten herzien. Remco bespreekt enkele kernpunten van de bundel.

Door Remco van der Meer

“De universiteit is een bedrijf geworden, de rector magnificus een topmanager (met bijbehorend salaris), de wetenschapper een kennisproducent en de student een rondshoppende consument.”
Zo luidt de kritiek van Hans Radder over de Nederlandse universiteit. Zijn essaybundel, Er middenin! gaat uitgebreid in op de financiële en bureaucratische problemen waar de wetenschappen mee te kampen hebben. Een belangrijk punt is dat er door de huidige financieringsstructuren te weinig ruimte is om af te wijken van een natuurwetenschappelijk keurslijf in geestes- en sociaalwetenschappelijk onderzoek. De ondertitel luidt echter ‘Hoe filosofie maatschappelijk relevant kan zijn’, en ook over dat onderwerp heeft Radder veel interessante dingen te zeggen. Een belangrijke vraag is bijvoorbeeld of geesteswetenschappelijk onderzoek haar neerslag altijd moet vinden in academische artikelen. Lees verder Boekverslag ‘Er middenin!’ van Hans Radder Filosofie tussen universiteit en samenleving

The Fresh Heir of Bel Air Waarom het gebazel van Jaden Smith een filosofische grond heeft

Door de eeuwen heen hebben vele filosofen geprobeerd een bijdrage te leveren aan de wijsgerige werken van onze geschiedenis. Slechts enkelen van hen hebben het gemaakt tot de top der filosofen, wiens werk nog altijd veel gelezen wordt. Misschien zijn sommige filosofen echter wel ondergewaardeerd. Zoals Jaden Smith, aldus Richard Nobbe. In een ontroerende brief steekt hij deze filosoof in de dop een hart onder de riem. 

Door Richard L. Nobbe

Lieve Jaden, een paar maanden geleden heb ik mij op een serie gestort waarin in jij ook een rol speelde, en het haalde bij mij allemaal herinneringen op over allemaal mensen die heel erg hard moesten lachen om de zogenaamd zweverige zooi die jij op je Twitter gooit. Ik denk alleen niet dat dit zo zweverig is als beweerd wordt, ik denk dat er een filosoof in je schuilt. Lees verder The Fresh Heir of Bel Air Waarom het gebazel van Jaden Smith een filosofische grond heeft

Je moeder en cheeseburgers Column

Op een filosofiefaculteit doet het bezit van een smartphone eerder af aan je geloofwaardigheid als geleerde dan dat dit hieraan bijdraagt. De tijd doden tijdens saaie colleges – ze bestaan – doe je met oog op je academische loopbaan liever met een vergeten naziwerk van Heidegger dan met ‘grammetjes’ en ‘filoselfies’. De status van de smartphone is nu eenmaal een wat oppervlakkige. Toch is er een keerzijde. Hoewel het schrijven van een invloedrijk filosofisch werk vrijwel onmogelijk is op zo’n schermpje – behalve misschien op de Samsung Galaxy W – kun je met sommige toepassingen je omgeving wel degelijk een belezen dienst bewijzen. Taal is ons intellectuele vervoersmiddel en de smartphone kan een fenomenale rol spelen in therapie voor het afleren van de meest irritante taalgewoonte. Niet stotteren, niet slissen, zelfs geen Groningse tongval, maar onze duivelse stopwoorden kun je met het net zoveel gehate als geliefde apparaatje de kop indrukken. Lees verder Je moeder en cheeseburgers Column

Saamhorigheid en verbrokkeling Een verhandeling over het eeuwige streven naar de gemeenschap

De tijdsgeest waarin wij leven is een die in zeer grote mate de traditie heeft verworpen. Omwille haar eigen volledige autonomie te bevestigen, hebben vorige generaties zich willen bevrijden van een leidraad, datgene wat houvast geeft om zich te kunnen weren tegen de overweldigende realiteit van het bestaan. De verbrokkeling van een overkoepelend geheel betekende het begin van een nieuw tijdperk: de moderne samenleving.

Door Wouter van Staveren

“But what is liberty without wisdom, and without virtue? It is the greatest of all possible evils; for it is folly, vice, and madness, without tuition or restraint.”

Edmund Burke

Een van de vele resultaten van de geboorte van het modernisme is de dood van de hechte, persoonlijke gemeenschap en de geboorte van de geïsoleerde, onpersoonlijke samenleving. Dit onderscheid werd voor het eerst geïntroduceerd door de Duitse socioloog Ferdinand Tönnies in de negentiende eeuw, en zou later veel terug komen in het werk van de Duitse socioloog, Max Weber.1 Vaak ziet de moderne mens de gemeenschap als iets van vroeger, als een sociale structuur die net te veel waarde hechtte aan titels en zeden en bovendien minderheden, zoals vrouwen en buitenstaanders, onderdrukten. Alhoewel deze ideeën met de kennis van vandaag volledig terecht zijn, zijn wij nog niet gerechtigd om de gemeenschap te verwerpen, op basis van een aantal effecten van de gemeenschap die zich door de geschiedenis heen hebben voorgedaan. Integendeel, ik meen dat juist de huidige sociale structuur, oftewel de samenleving, volstrekt onwenselijk is, en dat we moeten streven naar de gemeenschap. Lees verder Saamhorigheid en verbrokkeling Een verhandeling over het eeuwige streven naar de gemeenschap

“En toch is het zonde” Column

Het was een enigszins treurig gezicht, de man die bij de barbecue stond. Terwijl hij met één hand de goedkope speklappen van de Aldi omdraaide, sloeg hij met zijn andere hand een half blikje bier achterover. Op één van de vingers die het blikje Schultenbräu omklemde was duidelijk de witte plek te zien waar ooit een trouwring had gezeten. Zijn vervaalde shirt, bespat met vetvlekken, slaagde er net niet in zijn omvangrijke bierbuik geheel te omvatten waardoor een stukje behaarde huid zichtbaar was boven de riem van zijn korte broek. Zijn waterige oogjes keken me aan. En toen, nadat hij een indrukwekkende boer gelaten had, sprak hij de legendarische woorden: “En toch is het zonde.” Lees verder “En toch is het zonde” Column

Frederick de Grote De filosofische manifestaties van een verlichte monarch

Onder de talloze koningen, keizers en andere geweldenaren die in de loop van de geschiedenis de revue zijn gepasseerd, bevinden zich bar weinig heersers die filosofisch georiënteerd zijn. Dit is eigenlijk best vreemd, omdat de persoon die over het lot van de bevolking, van het eigen land en vaak ook de omringende landen beslist een enorme verantwoordelijkheid draagt. Hoe de heerser moraliteit beschouwt, wat hij onder regeren verstaat en hoe hij ten opzichte van geweld staat is niet alleen cruciaal voor zijn eigen handelen, maar ook voor zijn onderdanen en de toekomst van zijn land. Gezien filosofie gemoeid is met deze vragen lijkt het in theorie een waardevolle toevoeging voor een heerser.

Door Gillis Wiltenburg

In de praktijk lijkt het echter alsof heersen en filosofie twee heel verschillende zaken zijn. Ik ben in ieder geval niet de eerste die met het concept van de filosofenkoning heeft gespeeld. Toch hebben ze bestaan, deze filosofenkoningen. Niet op de wijze zoals Plato ze had voorgesteld, en zeker niet in de getalen die wij als filosofen zouden willen zien (uiteraard). Sterker nog, in de Westerse geschiedenis is er maar één filosofenkoning geweest in de afgelopen eeuwen. We hoeven daar niet over te treuren, want tussen een enorme hoeveelheid matige tot ronduit incompetente en achterlijke alleenheersers behoort deze filosofenkoning tot de schamele groep van de ‘geweldenaren’. Ik spreek hier over de eerste verlichte monarch, bijgenaamd ‘Fritz’ en ‘de Oom van Duitsland’; ofwel Frederick de Grote. Voor degenen die van hem gehoord hebben is het misschien opmerkelijk dat ik Frederick een filosofenkoning noem. De titel van ‘de Grote’ wordt over het algemeen geschonken aan de heerser die het land verrijkt, meestal door middel van succesvolle en intensieve oorlogsvoering. Dit is bij Frederick zeker het geval, maar zoals wordt besproken is de rol die filosofie speelt in zijn leven, heerschappij en strijd zowel onbekend als onbetwist. Ik belicht hoe zijn succes als heerser gepaard ging met zijn liefde voor filosofie.  Lees verder Frederick de Grote De filosofische manifestaties van een verlichte monarch

Conceptual Analysis™ te koop! Waarom echte filosofen geen experts zijn

Dat de letteren, en daarmee de wijsbegeerte, onder financiële druk staan is algemeen bekend. Academische disciplines die zich niet duidelijk laten vertalen naar een groter bruto nationaal product hebben er een zware kluif aan te bewijzen meer te zijn dan pretstudies. Filosofen laten zich daarom bijvoorbeeld inzetten als analisten van argumentatiestructuren en beleidsstukken. Het lijkt een goede zaak dat wijsgeren strijden om het filosofisch nut te bewijzen, maar in feite is het hun ondergang. Om weerstand te bieden tegen culturele en intellectuele verarming moeten filosofen niet simpelweg hun best doen om hun ‘maatschappelijk nut’ uit te leggen, ze moeten de vraag naar dat nut volledig afwijzen.

Door Remco van der Meer

Stellen dat de hedendaagse universiteit te lijden heeft onder het zogenaamde ‘rendementsdenken’ is het intrappen van een open deur. Het punt is hier niet om dat bijna clichématige verwijt te herhalen. Een subtieler probleem zit hem in de manier waarop filosofen zélf zijn gaan kijken naar hun bezigheden, niet simpelweg in de visie van managers en politici. Niet langer is een filosoof gewoon iemand met kritische en constructieve ideeën. In plaats daarvan is ‘de filosoof’ een specifiek soort expert, die met zijn expertise, Conceptual Analysis™, ingehuurd kan worden om bepaalde problemen op te lossen. Wanneer hen de vraag gesteld werd: “wat is nu eigenlijk het nut van jullie academische discipline?”, begonnen ze te sputteren: “hoezo zou dat nut er niet zijn?!” Na enige overpeinzingen kwamen ze dan toch met iets op de proppen: “conceptuele analyse, zoals niemand anders dat kan!”. Het gevolg is tenenkrommende stageverslagen waarin studenten zichzelf ervan overtuigd lijken te hebben dat ze met hun tekstanalyses en argumentatie een unieke, en toch vooral ‘filosofische’, bijdrage hebben geleverd aan een ambtelijk beleidsstuk of bedrijfsvergadering. Lees verder Conceptual Analysis™ te koop! Waarom echte filosofen geen experts zijn

Vergeten filosoof: Margaret Cavendish Waarom appels ook rationeel zijn

Dat het vroegmoderne tijdperk thuis was aan vele grote wijsgeren en wetenschappers staat buiten kijf. De traditionele canon is echter nooit compleet, en zeker vrouwelijke denkers vallen vaak buiten de boot. Eén zo’n onderbelichte denker is Margaret Cavendish, een materialist uit de 17e eeuw die in haar denken het debat aanging met prominente figuren als Thomas Hobbes en René Descartes.

Door Lonneke Oostland

Een persoon kan worden vergeten op verschillende manieren. Je kan iemand ooit belangrijk hebben gevonden maar diegene weer vergeten zijn, of je kan vergeten zijn iemand überhaupt belangrijk te vinden. Dit laatste is het geval bij Margaret Cavendish. Hoewel er – voor een vrouwelijke filosoof – in de academische wereld relatief veel onderzoek naar haar wordt gedaan, moet ik vaak uitleggen aan studiegenoten wie ze is en wat haar theorie behelst. Tijd om dat voor eens en voor altijd goed te doen. Tijd voor een vergeten filosoof.  Lees verder Vergeten filosoof: Margaret Cavendish Waarom appels ook rationeel zijn

Vrouwen in de schaduw van de filosofie VU-studenten eisen meer diversiteit

Na de feministische golf in de jaren ‘70 en ‘80 werd de canon van primaire teksten en denkers binnen veel academische vakgebieden aangepast, maar de conservatieve wijsbegeerte is op dat gebied grotendeels hetzelfde gebleven. Volgens studenten wijsbegeerte aan de Vrije Universiteit is het genoeg. Ze begonnen een petitie om meer aandacht te vragen voor vrouwelijke filosofen en feministische filosofie.

Door Sarah Bloem

Meer dan duizend studenten aan de KU Leuven ondertekenden vorig jaar een petitie om het vak Feministische Filosofie op te laten nemen in het curriculum van de studie wijsbegeerte. Het doorzettingsvermogen van deze studenten werd beloond: vanaf dit studiejaar zal het vak gedoceerd worden aan de universiteit. Dit inspireerde VU-studenten Roos van Unen en Marieke Berkers om zelf ook aan de slag te gaan. In eerste instantie wilden ze een nieuwe leesgroep opzetten, maar deze oproep kreeg zoveel belangstelling – alleen al 100 aanmeldingen voor de eerste bijeenkomst – dat ze het initiatief namen tot een petitie. In deze petitie werden drie eisen gesteld: tenminste één vrouwelijke filosoof per vak, een apart vak Feminist Theory en een interdisciplinaire minor Gender and Diversity Studies. Op 21 januari 2016 werd het symposium Diversifying Philosophy georganiseerd om de petitie te presenteren aan het bestuur. Enkele VU-docenten, waaronder prof. dr. W. Goris, H. Ghorashi en M. van Hees, gaven hele interessante lezingen over het onderwerp. De vraag van de dag: wat kan het opnemen van vrouwelijke filosofen en feministische filosofie bijdragen aan de studie wijsbegeerte? Met notitieboekje en pen in de aanslag reisde ik af naar Amsterdam om dat uit te zoeken. Lees verder Vrouwen in de schaduw van de filosofie VU-studenten eisen meer diversiteit

Superheld of vleermuisgek? Handelt Batman moreel juist?

Een van de bekendste superhelden uit de popcultuur is Batman, de zwartgeklede, nukkige held siert al jaren onze stripboeken, bioscopen en televisieschermen. Batman staat bekend als een moreel rechtschapen persoon, hij doodt niet, gebruikt geen geweren en redt zelfs gespuis als het nodig is. Maar is Batman wel zo rechtvaardig als hij zich voordoet? Mijns inziens handelt Batman moreel onjuist, en dit essay zal jullie vertellen waarom.

Door Richard L. Nobbe

In de eerste plaats moeten we weten wie Batman is, hierom zal er eerst gekeken worden naar wie hij is, wie is de man achter het vleermuismasker; wat motiveert hem, wat zijn zijn eigen regels en waarom heeft hij die regels? Als dit gedaan is, zal ik Batman een morele spiegel voorhouden, zodat ik duidelijk kan maken dat wat Batman doet, eigenlijk echt niet kan en dat deze founding father van de Justice League eigenlijk achter slot en grendel zou moeten.  Lees verder Superheld of vleermuisgek? Handelt Batman moreel juist?